Παρασκευή, 20 Φεβρουαρίου 2015

Ένθεν και ένθεν της Πατησίων. Από τον εκλεκτικισμό στο μοντέρνο, στο χώρο εξάπλωσης της μεσοπολεμικής αστικής κατοικίας

απο το Monumenta
Βάσω Ρούσση, Δρ αρχιτέκτων μηχανικός
Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι, ενώ στην πόλη της Αθήνας γενικά στα μέσα του μεσοπολέμου η αναλογία μονώροφων, διώροφων και τριώροφων κτηρίων κατοικιών ήταν περίπου 70%, 20%, 5% αντίστοιχα, και τα πολυώροφα βρίσκονταν σε χαμηλά ποσοστά,
στην Κυψέλη και τα Πατήσια με μικρές διακυμάνσεις η αναλογία ήταν περίπου στα 60% μονώροφα- 30% διώροφα- 8% τριώροφα, ενώ στην Αττική, Φυλής, Πεδίον Άρεως ήταν περίπου αντίστροφα: στα 13% μονώροφα- 55% διώροφα- 30% τριώροφα (οι πολυκατοικίες. παρέμεναν σε μονοψήφια ποσοστά).

Στο χώρο εκατέρωθεν του άξονα της Πατησίων - Αχαρνών: Φυλής, Αττική, πλατεία Βικτωρίας, πλατεία Αμερικής, πλατεία Κολιάτσου, Πεδίον Άρεως, Κυψέλη, Κάτω και Άνω Πατήσια Πατήσια, στην περιοχή δηλαδή που καταλαμβάνει το 5ο και 6ο Δημοτικό Διαμέρισμα, χτίστηκαν οι περισσότερες διπλο και τριπλοκατοικίες της Αθήνας, όπως καταδεικνύεται τόσο από τα παραπάνω στατιστικά στοιχεία, όσο και από τα υφιστάμενα κτίσματα. Συνήθως πρόκειται για κτήρια με μεγάλα αστικά διαμερίσματα.

Χαρακτηριστικό αποτελεί η διατήρηση της ανεξάρτητης εισόδου ανά κατοικία και ανεξάρτητο κλιμακοστάσιο για τις κατοικίες των ορόφων κατά την πρώτη δεκαετία του μεσοπολέμου ως συνέχεια της παράδοσης της νεοκλασικής περιόδου. Τα περισσότερα κτίσματα διπλοκατοικιών, όπως και τριπλοκατοικιών, αλλά και μεγάλης κλίμακας τετραώροφα και ημιτετραώροφα κτήρια της δεκαετίας του 1920 έχουν ανεξάρτητες εισόδους, ενώ απαντώνται σε δρόμους ολόκληρους. Σε κεντρικότερους τα μεγάλα κτήρια συνήθως με καταστήματα στο ισόγειο και πολυκατοικίες και σε μικρότερους οι διπλοκατοικίες και οι μικρότερης κλίμακας τριπλοκατοικίες. (εικ. 11,12,13,14,15,16)

Ταυτόχρονα οι σημαντικοί αρχιτέκτονες της περιόδου είχαν αρχίσει να σχεδιάζουν κτήρια δύο ή τριών ανεξάρτητων κατοικιών με ένα ενιαίο κλιμακοστάσιο, που συνιστά οπωσδήποτε τυπολογική εξέλιξη, πριν το Νόμο 3741/1929 περί «ιδιοκτησίας κατ’ ορόφους», ενώ τα μεγαλύτερα κτίσματα - πολυκατοικίες έχουν μια κεντρική είσοδο.

Η μορφολογική επεξεργασία των κτηρίων δύο, τριών και περισσότερων κατοικιών, είναι αντίστοιχη με τις μονοκατοικίες της εποχής και ανάλογα με το προσωπικό ύφος του αρχιτέκτονα ή ενδεχομένως άλλου μηχανικού ή εμπειροτέχνη, αλλά πάντα κατά την εκλεκτικίζουσα τάση, με χρησιμοποίηση ποικίλων μορφολογικών στοιχείων είτε των απόηχων του ιστορισμού είτε νεωτερικών και λιτών για τον «απαραίτητο» τότε μορφολογικό διάκοσμο των όψεων.
Διατηρείται η συμμετρική διάταξη των ανοιγμάτων, τα οποία όμως δεν έχουν πλέον τα ύψη των νεοκλασικών και εκλεκτικιστικών κτηρίων, αλλά και των μπαλκονιών, με απλοποιημένα φουρούσια, αλλά περίτεχνα μεταλλικά κιγκλιδώματα. Η στέψη των κτηρίων είναι διακριτή, κατά περίπτωση περίτεχνη, ή με κεντρική τοξωτή απόληξη. (εικ. ό.π.)

Παρατηρούμε ότι το έρκερ χρησιμοποιείται σε διάφορες μορφές για να προσδώσει πλαστικότητα στη μορφή: το πολυγωνικό στην επιφάνεια, το καμπύλο στην αντιμετώπιση της γωνίας. Αυτά τα στοιχεία εντοπίζονται σε πάμπολλα κτήρια των περιοχών αυτών που δεν είναι δυνατόν να δείξουμε εδώ. Παράλληλα καταδεικνύεται η τάση για μορφολογική αφαίρεση. (εικ. 16)

Στις πολυκατοικίες της περιόδου παρατηρείται μια πιο αυστηρή οργάνωση των όψεων, με τα κυρίαρχο μορφολογικό γνώρισμα, τις κατακόρυφες παραστάδες, λιτές ή περίτεχνες, οι οποίες διατρέχουν τους ορόφους –κορμό-, ενώ ένθετα μοτίβα εντάσσονται κατά περίπτωση στις ποδιές των παραθύρων. Mορφολογικά στοιχεία εντάσσονται σε κατακόρυφες παραστάδες άξονες. (εικ. 17, 18)
Ως ξεχωριστό δείγμα επιλέγω την πολυκατοικία της Μαυρομματαίων 39, διακεκριμένου έργου του αρχιτέκτονα Ν. Νικολαΐδη, το 1924 περίπου, ο οποίος δημιουργεί μια ιδιαίτερη αλλά και συγκρατημένη πλαστική μορφή, εκπληκτικής σύνθεσης για τέτοιου μεγέθους κτήριο, με λιτότητα και επί μέρους art deco διάκοσμο. Εκφράζεται εδώ η αναζήτηση των αρχιτεκτόνων από τις αρχές του μεσοπολέμου για νέο τρόπο έκφρασης, ενώ η μορφολογική αφαίρεση δηλώνει την τάση απομάκρυνσης από τον εκλεκτικισμό- ιστορισμό. (εικ.19)

Τετάρτη, 14 Ιανουαρίου 2015

Αριστομένης Προβελέγγιος - Η τελευταία συνέντευξή του στον ΘΑΝΑΣΗ ΛΑΛΑ

από το BHMA
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Αριστομένης Προβελέγγιος

Η τελευταία συνέντευξή του στον ΘΑΝΑΣΗ ΛΑΛΑ
Αριστομένης Προβελέγγιος

Ο αρχιτέκτονας 

Τι να πω γι' αυτό τον άνθρωπο; Το μόνο που δεν μπορώ να σας κρύψω είναι ο θαυμασμός μου για το πρόσωπο. Λυπάμαι ειλικρινά που η συνομιλία δημοσιεύεται σήμερα, που αυτός ο υπέροχος άνθρωπος δεν είναι πια εδώ, ανάμεσά μας. Βέβαια δεν μπορεί μια τέτοια ψυχή να χάθηκε. «Οι γενναίοι αυτού του κόσμου γίνονται πουλιά» μου λέει ένας καλός μου φίλος! «Οταν πεθαίνουν, δεν χάνονται, μεταμορφώνονται σε πουλιά, που πετάνε ελεύθερα πάνω από τα κεφάλια μας να μας θυμίζουν ότι η τιμιότητα και η αλήθεια δεν σβήστηκαν για πάντα από το λεξικό της ζωής μας και της κοινωνίας», θα επανέλθουν ως κύρια λήμματα και θα ξαναδώσουν νόημα στη ζωή μας, που τα τελευταία χρόνια σύρεται μέσα στα σεντόνια της άνεσης, της ευκολίας και της κακογουστιάς. Ο Αριστομένης Προβελέγγιος υπήρξε αγωνιστής, κήπος, εύφορη ψυχή που έστελνε στο στόμα λέξεις-βέλη, ικανά να χτυπήσουν στην καρδιά του στόχου, που ήταν γι' αυτόν πάντα ένας: «Να ζούμε και να πεθαίνουμε για κάτι υψηλό, κάτι ικανό να κάνει τους ανθρώπους πιο ανθρώπους»!
Η γνωριμία μας έγινε πριν από χρόνια. Τη δεκαετία του '80. Τον πήρα μια μέρα τηλέφωνο, μετά από παρότρυνση του άλλου σπουδαίου αρχιτέκτονα και στοχαστή Αρη Κωνσταντινίδη. «Να τον δεις τον Αριστομένη· αξίζει» μου είχε πει. Και εγώ πήγα στα Πατήσια ­ κάπου εκεί είχε το παλιό σπίτι του ­ και τον γνώρισα. Στο υπόγειο της πολυκατοικίας ήταν το γραφείο του. Εμενε με τη Λου, τη συντρόφισσά του στον πέμπτο όροφο της ίδιας πολυκατοικίας, καθήσαμε τρεις-τέσσερις ώρες μαζί. Ο Χρήστος ο Πότσιος τον φωτογράφιζε. Οταν αργότερα έφθασα στο σπίτι μου, οι κασέτες ήταν άδειες. Τρελάθηκα... Από τότε χαθήκαμε και ξαναβρεθήκαμε πάλι τώρα, πριν από λίγους μήνες. Ηταν και πάλι υπέροχα. Η μοίρα της σχέσης μας ήταν να αφήνουμε πάντα ένα ραντεβού ανοιχτό. Το τελευταίο ανοιχτό ραντεβού μας είμαι σίγουρος ότι θα πραγματοποιηθεί κάποτε σε ουράνιες πολιτείες. Αυτά. Σας παρουσιάζω τώρα έναν από τους σημαντικότερους Ελληνες αυτού του αιώνα! Τον Αριστομένη Προβελέγγιο!
Μια χαρά σας βλέπω... (γέλια)
«Νιώθω πολύ μόνος αυτόν τον καιρό».
Γιατί;
«Μου λείπουν οι συζητητές... Αν και δεν παραπονούμαι, υπάρχουν μερικοί πολύ καλοί φίλοι ακόμη... Πάντως οι καλοί συζητητές έχουν εκλείψει ή κρυφτεί. Είναι οπισθοδρομικό σήμερα να κουβεντιάζεις. Τώρα είναι της μόδας να φωνάζεις, να τσακώνεσαι δημόσια, να μιλάς παρουσία άλλων χωρίς να ακούς τι λένε οι άλλοι. Σήμερα όλοι γίνανε πολιτικοί: μιλάνε μόνοι τους, βγάζουν λόγο στην παρέα, στους φίλους τους. Εχουμε πια χιλιάδες Σημίτηδες και Καραμανλήδες ανάμεσά μας... Η πολυθρόνα του σαλονιού μας έχει γίνει μπαλκόνι... Σήμερα οι άνθρωποι δεν μιλάνε για να συναντηθούν, βγάζουν απλώς βόλτα το εγώ τους».
Κάθε φορά που σας συναντώ είναι σαν να παίρνω μια βαθιά ανάσα λίγο πριν από τον μοιραίο πνιγμό...
«Σας ευχαριστώ... Αν και δεν έρχεστε συχνά. Θυμάστε μια συνέντευξη που είχαμε κάνει πριν από χρόνια; Δεν δημοσιεύθηκε ποτέ... Γιατί;».
Τη θυμάμαι σαν μια από τις μοναδικές στιγμές της ζωής μου... Δημοσιογραφικά όμως ήταν μια πολύ άτυχη στιγμή. Οταν γύρισα στο σπίτι μου διαπίστωσα ότι δεν υπήρχε γραμμένη στο μαγνητόφωνο ούτε μία λέξη από όλα αυτά που είχαμε πει.Τέσσερις κασέτες άδειες... Φοβερό. Ενιωθα ντροπή και απογοήτευση. Απέφευγα να σας δω για μερικά χρόνια γιατί δεν είχα τι να σας πω... Ντρεπόμουν πολύ...
«Φοβερό...».
Ποιο;
«Καταντήσαμε να νιώθουμε ντροπή ακόμη και για τις άτυχες στιγμές μας... Με τις ατυχίες μας όμως φτιάχνουμε τη ζωή μας. Οι ήρωες όλοι έγιναν ήρωες σε στιγμές ατυχίας. Αυτή είναι η τύχη μας... η στιγμή που ξεπερνάμε την ατυχία μας... Για πολύν καιρό είχατε χαθεί... Εγώ σας άκουγα στο ραδιόφωνο και θυμόμουν εκείνη τη μαραθώνια κουβέντα μας... Μιλούσα με κολακευτικά λόγια στους φίλους μου για σας και αυτοί σας κατηγορούσαν... Πολλοί άνθρωποι του χώρου μας δεν σας συμπαθούν... Φαντάζομαι ότι το ξέρετε...».
Το αισθάνομαι...
«Γενικώς εγώ συμπαθώ όσους ο κύκλος μας δεν συμπαθεί... Βλέπω όμως πώς μιλάνε οι απλοί άνθρωποι για σας. Εχω εδώ στη γειτονιά μια κυρία που μου λέει για σας: "Ευτυχώς που υπάρχουν και οι συνεντεύξεις του Λάλα στο "Βήμα" και διαβάζω κάτι στα παιδιά μου για να ξεστραβωθούν"... Και τον Τσαγκαρουσιάνο συμπαθώ πολύ, αν και αυτός έχει πολλούς εχθρούς. Είναι όμως και αυτός πολύ καλός συζητητής».
Η συνέντευξη που σας είχε πάρει παλιά είναι μια από τις καλύτερες που έχω διαβάσει...
«Δεν κάνουν οι καλές απαντήσεις την καλή συνέντευξη, όπως νομίζουν οι περισσότεροι... Οι καλές ερωτήσεις σχεδιάζουν τις καλές απαντήσεις... Και σε τελευταία ανάλυση, τι σημαίνει "καλό" και "κακό"; "Καλό" είναι ό,τι δένει, ό,τι είναι αρμονικό... "Κακό" είναι ό,τι βγάζει μάτι. Μια συνέντευξη είναι καλή όταν δυο σκέψεις συναντιούνται, όταν έχει μια αρμονία η κουβέντα, όταν ο ένας καταλαβαίνει τι λέει ο άλλος. Από την ημέρα που τηλεφωνηθήκαμε, σε όποιον κι αν είπα ότι θα έρθει ο Λάλας να μου πάρει συνέντευξη με απέτρεψε... "Μη δεχτείς, θα σε εκθέσει". "Μα αυτό θέλω πια" τους απαντούσα... Βαρέθηκα να προσέχω, κύριε Λάλα... Θέλω να ξαναγίνω αντιστασιακός. Αυτό μας έφαγε... Μας τρώνε τις σάρκες και δεν λέμε τίποτε μη τους θίξουμε. Ετσι φτάσαμε να είναι στα πράγματα, να έχουν λόγο μόνο, οι ξεπουλημένοι... Δεν φαντάζομαι να σας στενοχωρώ που σας λέω όλα αυτά που λένε οι φίλοι μου για σας...».
Αντιθέτως, με ευχαριστεί... (γέλια)