Παρασκευή, 20 Φεβρουαρίου 2015

Ένθεν και ένθεν της Πατησίων. Από τον εκλεκτικισμό στο μοντέρνο, στο χώρο εξάπλωσης της μεσοπολεμικής αστικής κατοικίας

απο το Monumenta
Βάσω Ρούσση, Δρ αρχιτέκτων μηχανικός
Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι, ενώ στην πόλη της Αθήνας γενικά στα μέσα του μεσοπολέμου η αναλογία μονώροφων, διώροφων και τριώροφων κτηρίων κατοικιών ήταν περίπου 70%, 20%, 5% αντίστοιχα, και τα πολυώροφα βρίσκονταν σε χαμηλά ποσοστά,
στην Κυψέλη και τα Πατήσια με μικρές διακυμάνσεις η αναλογία ήταν περίπου στα 60% μονώροφα- 30% διώροφα- 8% τριώροφα, ενώ στην Αττική, Φυλής, Πεδίον Άρεως ήταν περίπου αντίστροφα: στα 13% μονώροφα- 55% διώροφα- 30% τριώροφα (οι πολυκατοικίες. παρέμεναν σε μονοψήφια ποσοστά).

Στο χώρο εκατέρωθεν του άξονα της Πατησίων - Αχαρνών: Φυλής, Αττική, πλατεία Βικτωρίας, πλατεία Αμερικής, πλατεία Κολιάτσου, Πεδίον Άρεως, Κυψέλη, Κάτω και Άνω Πατήσια Πατήσια, στην περιοχή δηλαδή που καταλαμβάνει το 5ο και 6ο Δημοτικό Διαμέρισμα, χτίστηκαν οι περισσότερες διπλο και τριπλοκατοικίες της Αθήνας, όπως καταδεικνύεται τόσο από τα παραπάνω στατιστικά στοιχεία, όσο και από τα υφιστάμενα κτίσματα. Συνήθως πρόκειται για κτήρια με μεγάλα αστικά διαμερίσματα.

Χαρακτηριστικό αποτελεί η διατήρηση της ανεξάρτητης εισόδου ανά κατοικία και ανεξάρτητο κλιμακοστάσιο για τις κατοικίες των ορόφων κατά την πρώτη δεκαετία του μεσοπολέμου ως συνέχεια της παράδοσης της νεοκλασικής περιόδου. Τα περισσότερα κτίσματα διπλοκατοικιών, όπως και τριπλοκατοικιών, αλλά και μεγάλης κλίμακας τετραώροφα και ημιτετραώροφα κτήρια της δεκαετίας του 1920 έχουν ανεξάρτητες εισόδους, ενώ απαντώνται σε δρόμους ολόκληρους. Σε κεντρικότερους τα μεγάλα κτήρια συνήθως με καταστήματα στο ισόγειο και πολυκατοικίες και σε μικρότερους οι διπλοκατοικίες και οι μικρότερης κλίμακας τριπλοκατοικίες. (εικ. 11,12,13,14,15,16)

Ταυτόχρονα οι σημαντικοί αρχιτέκτονες της περιόδου είχαν αρχίσει να σχεδιάζουν κτήρια δύο ή τριών ανεξάρτητων κατοικιών με ένα ενιαίο κλιμακοστάσιο, που συνιστά οπωσδήποτε τυπολογική εξέλιξη, πριν το Νόμο 3741/1929 περί «ιδιοκτησίας κατ’ ορόφους», ενώ τα μεγαλύτερα κτίσματα - πολυκατοικίες έχουν μια κεντρική είσοδο.

Η μορφολογική επεξεργασία των κτηρίων δύο, τριών και περισσότερων κατοικιών, είναι αντίστοιχη με τις μονοκατοικίες της εποχής και ανάλογα με το προσωπικό ύφος του αρχιτέκτονα ή ενδεχομένως άλλου μηχανικού ή εμπειροτέχνη, αλλά πάντα κατά την εκλεκτικίζουσα τάση, με χρησιμοποίηση ποικίλων μορφολογικών στοιχείων είτε των απόηχων του ιστορισμού είτε νεωτερικών και λιτών για τον «απαραίτητο» τότε μορφολογικό διάκοσμο των όψεων.
Διατηρείται η συμμετρική διάταξη των ανοιγμάτων, τα οποία όμως δεν έχουν πλέον τα ύψη των νεοκλασικών και εκλεκτικιστικών κτηρίων, αλλά και των μπαλκονιών, με απλοποιημένα φουρούσια, αλλά περίτεχνα μεταλλικά κιγκλιδώματα. Η στέψη των κτηρίων είναι διακριτή, κατά περίπτωση περίτεχνη, ή με κεντρική τοξωτή απόληξη. (εικ. ό.π.)

Παρατηρούμε ότι το έρκερ χρησιμοποιείται σε διάφορες μορφές για να προσδώσει πλαστικότητα στη μορφή: το πολυγωνικό στην επιφάνεια, το καμπύλο στην αντιμετώπιση της γωνίας. Αυτά τα στοιχεία εντοπίζονται σε πάμπολλα κτήρια των περιοχών αυτών που δεν είναι δυνατόν να δείξουμε εδώ. Παράλληλα καταδεικνύεται η τάση για μορφολογική αφαίρεση. (εικ. 16)

Στις πολυκατοικίες της περιόδου παρατηρείται μια πιο αυστηρή οργάνωση των όψεων, με τα κυρίαρχο μορφολογικό γνώρισμα, τις κατακόρυφες παραστάδες, λιτές ή περίτεχνες, οι οποίες διατρέχουν τους ορόφους –κορμό-, ενώ ένθετα μοτίβα εντάσσονται κατά περίπτωση στις ποδιές των παραθύρων. Mορφολογικά στοιχεία εντάσσονται σε κατακόρυφες παραστάδες άξονες. (εικ. 17, 18)
Ως ξεχωριστό δείγμα επιλέγω την πολυκατοικία της Μαυρομματαίων 39, διακεκριμένου έργου του αρχιτέκτονα Ν. Νικολαΐδη, το 1924 περίπου, ο οποίος δημιουργεί μια ιδιαίτερη αλλά και συγκρατημένη πλαστική μορφή, εκπληκτικής σύνθεσης για τέτοιου μεγέθους κτήριο, με λιτότητα και επί μέρους art deco διάκοσμο. Εκφράζεται εδώ η αναζήτηση των αρχιτεκτόνων από τις αρχές του μεσοπολέμου για νέο τρόπο έκφρασης, ενώ η μορφολογική αφαίρεση δηλώνει την τάση απομάκρυνσης από τον εκλεκτικισμό- ιστορισμό. (εικ.19)